Samice większości gatunków są większe od samców i znacznie różnią się od nich obyczajami. Wiele samic jest aktywnych w czasie dnia. Ponadto sowy tego samego gatunku mogą prowadzić dzienny lub nocny tryb życia w zależności od miejsca przebywania, na przykład sowa włochatka (Aegolius funereus) na Arktyce, gdzie podczas lata dni są długie, jest aktywna w dziennej porze, natomiast w tajdze jest ptakiem nocnym.
Sowy nocne poczas dnia kryją się w dziuplach, ruinach lub w gęs­tych konarach drzew. Ochronna barwa ich upierzenia sprawia, że na­wet na przestrzeniach otwartych są mało widoczne. Mimo to wiele z nich pada ofiarą dziennych ptaków drapieżnych. Jeżeli małe ptaki odnajdą sowę w jej dziennej kryjówce, podnoszą wrzawę i tak jej doku­czają, że przenosi się ona w inne, spokojniejsze miejsce. To, że w cza­sie dnia sowa nocna potrafi zmienić miejsce pobytu i wybrać nowe od­powiednie schronienie, jest dowodem, iż widzi ona również dobrze w świetle dziennym.
Stwierdzono, że wiele małych ptaków potrafi rozróżniać sowy po ich krzyku. Nie reagują one na krzyki sów, które nie polują na nie. Ptaki większe uciekają, posłyszawszy głos dużej sowy, ponieważ często pa­dają jej ofiarą. W przeciwieństwie do dziennych ptaków drapieżnych sowy nie mają wola, wobec czego nie pobierają większej ilości pokar­mu podczas uczty. Zdobytą ofiarę zjadają na raty, w miarę opróżniania żołądka, a przechowują ją w pobliżu gniazda. Koncentracja ich soków trawiennych jest niska, wobec czego trawią jedynie tkanki miękkie. Sierść, pióra, kości są usuwane z żołądka nie strawione, w formie tak zwanej wypluwki. Na podstawie składu wypluwek można ustalić, jakimi zwierzętami odżywiają się sowy danego regionu.
Sowy są ptakami pożytecznymi, o czym świadczą ich wypluwki, składają się one bowiem niemal wyłącznie z sierści i kości gryzoni powodujących duże szkody w gospodarce rolnej. Toteż prof. Jan Sokoło­wski napisał o sowach, że są „w walce z plagą myszy najlepszymi sprzymierzeńcami człowieka i słusznie nazwano je latającymi kota­mi”. Ofiarami sów padają różne, najczęściej małe, zwierzęta, na przy­kład syczek (Otus scopś) zjada między innymi insekty, ale silniejszy od niego puchacz (Bubo bubo) odżywia się większymi ssakami i ptaka­mi (susły, króliki, bażanty, głuszce).

Krokodyle mają bardzo dobry wzrok. Ich duże oczy przystosowa­ne są do widzenia o zmroku i w nocy. Pionowa źrenica może się silnie rozszerzać. Gałka oczna od zewnątrz osłonięta jest, podobnie jak u ptaków, trzema powiekami: dużą górną, częściowo lub całkowicie skostniałą, dalną i migotką, która wychodzi z wewnętrznego kąta oka i rozciąga się na całą gałkę oczną.

Krokodyle żyją tylko tam, gdzie jest ciepło, ale nie znoszą zbytnie­go upału. Maksymalna temperatura ciała, którą wytrzymuje organizm krokodyla, wynosi 39°C, powyżej niej zwierzę ginie. W czasie dnia kro­kodyle chętnie wygrzewają się w płytkich kałużach i na łachach piasku, ale w chwili podwyższenia temperatury przenoszą się w miejsca zacie­nione lub wchodzą do wody. Często spotykamy zdjęcia tych zwierząt pokrytych mułem lub błotem — to również warstwa izolująca przed nadmiernym nagrzaniem.

Podczas dnia krokodyl przebywa w miejscach zacisznych na lą­dzie i zwykle wypoczywa. Przed zmrokiem wraca do wody, a po nasta­niu ciemności wyrusza na łowy. Tam gdzie jest często niepokojony, przebywa dzień w ukryciu, a dopiero w ciemności porusza się po ca­łym zajmowanym terytorium. Poluje głównie z wody, łowiąc ofiarę, któ­ra jest w wodzie lub na brzegu. Obserwowano, jak krokodyle różańco­we (Crocodylus porosuś) opuszczały w nocy zbiorniki wodne i nieraz nawet 500 m od brzegu poszukiwały łupu. Podobnie zachowują się osobniki trzymane w terrariach, mimo że pokarm podaje się im pod­czas dnia.

Tuatara, zwana również hatterią, jest jedynym żyjącym przedsta­wicielem rzędu ryjkogłowych prajaszczurów, których rozkwit minął 180 milionów lat temu. Została odkryta przez naukę stosunkowo późno, dopiero w 1831 roku. Opisał ją angielski zoolog, dr Edward Gray, ale sądził on, że jest to jeszcze jeden ze współcześnie żyjących gatunków jaszczurek. W trzydzieści sześć lat później następca Graya, dr Albert Gunther, zorientował się, że jest to wyjątkowo stara forma wczesnych ryjkogłowych.

Aktywna nocą tuatara dzień spędza w ukryciu, najczęściej w wy­grzebanych przez siebie lub opuszczonych przez inne zwierzęta no­rach. Obserwatorzy są zgodni, że tuatara bardzo chętnie zamieszkuje podziemne korytarze budowane przez ptaki burzyki. Ukryta w podzie­mnej norze tuatara głowę trzyma tuż przy wejściu lub na zewnątrz i w razie zagrożenia broni wejścia do swojej kryjówki.

Tuatara jest gadem aktywnym w wyjątkowo niskiej temperaturze. W swojej ojczyźnie od połowy kwietnia do połowy sierpnia zapada w sen zimowy i w tym okresie nie pobiera pokarmu. Jeżeli jednak tem­peratura otoczenia podnosi się powyżej 10°C, to przerywa drzemkę, opuszcza ukrycie i poluje. Optymalną temperaturą dla niej jest 12—13°C, wtedy ciepłota jej ciała wynosi 10°C. Przy temperaturze otoczenia oko­ło 20°C zmniejsza wyraźnie aktywność, nie przyjmuje pokarmu, a przy 24°C ginie.
Tuatara odżywia się pająkami, ślimakami, dżdżownicami i wielo­ma owadami, ale dosyć często zjada również ptasie jaja, a nawet pis­klęta.
Obserwacje prof. dr. Romana Wojtusiaka przeprowadzone w Kra­kowie ogólnie potwierdziły dotychczasowe spostrzeżenia badaczy, ale również ujawniły nowe, ciekawe cechy tuatary. Osobnik przebywający w Krakowie wykazywał aktywność nie tylko nocną, ale i dzienną — nory, które wykopał w terrarium, opuszczał rano, w południe i wieczo­rem. Nie unikał ludzi, w ich obecności brał pokarm i wypoczywał poza kryjówką. Charakteryzowała go duża ciekawość. Wiwarium jego umie­szczone było w pracowni, w której okresowo odbywały się zajęcia stu­dentów. Otóż w czasie ich trwania tuatara opuszczała norę, zajmowała najwyższy punkt swojego pomieszczenia i pilnie przyglądała się lu­dziom, wodząc wzrokiem za tą osobą, która w danej chwili głośno roz­mawiała. Było to potwierdzeniem, że tuatara dobrze słyszy i że to wła­śnie słuch, a nie wzrok umożliwia jej łowienie owadów szeleszczących w trawie.

Broniła wejścia do swojej nory, przyjmując typowe dla jaszczurek pozycje grożenia (otwarty pysk, podnoszenie się na wyprostowanych nogach, syczenie lub skrzeczenie), po czym rzucając głową w bok, gryzła napastnika.
Przy temperaturze otoczenia poniżej 16°C była mniej aktywna, przy 16—18°C czuła się najlepiej, przy 20°C wykazywała nadal aktywność, ale już przy 24°C kładła się na brzuchu, otwierała pysk i nieru­chomiała.
Początkowo zjadała tylko dżdżownice, ale kiedy wprowadzono do jej jadłospisu larwy mącznika, stały się one jej przysmakiem i ich prze­de wszystkim poszukiwała w pożywieniu. Zdrowa tuatara zjadała dziennie 17 dżdżownic i 18—19 larw mącznika. Wcale natomiast nie jadła europejskich ślimaków. Regularnie piła wodę.

Po trzyipółletnim pobycie tuatary w Krakowie stwierdzono u niej zmiany chorobowe w pysku, głównie na szczękach. Miały one charak­ter szkorbutu występującego u innych zwierząt. Po przeprowadzonym zabiegu chirurgicznym i objawowym leczeniu na kilka tygodni powróci­ła do dobrej kondycji i przyjmowała pokarm. Po pewnym czasie zaob­serwowano nawrót choroby i uogólnienie się zmian patologicznych, co w końcu doprowadziło do śmierci tuatary (9 II 1967 rok).
Obserwacje przeprowadzone przez prof. dr. Romana Wojtusiaka, szczególnie badania bioakustyczne, są cennym dorobkiem dla tych, którzy w obliczu groźby zagłady tuatary czynią wysiłki nad jej rozrodem w wiwariach. W ogrodach zoologicznych tuatara zawsze należała do największych rzadkości. Według danych International Zoo Yearbook, Nr 18 z 1977 roku w dziesięciu ogrodach znajdowało się szesnaście tych zwierząt. W zoo w Auckland (Nowa Zelandia) w 1965 roku uzys­kano sześć młodych; do dzisiaj żyją cztery osobniki, zachowując bar­dzo dobrą kondycję (1980 rok).

Wtrącam o roślinach wodnych, wśród których krokodyle często się ukrywają. Jest zbudowana z kilku warstw. Warstwa granicząca z siatkówką, tak zwana blaszka podstawowa, zawiera nabłonek barwnikowy siatkówki. Nabłonek ten spełnia ważne zadania. Jednym z nich jest ograniczenie dostępu światła do wnętrza gałki ocznej. Ponadto nabłonek barwnikowy zawierający w swym składzie materiał włóknisty lub kryształki guaniny podnosi wrażliwość siatkówki kosztem precyzji wzroku. Odbijając światło, powoduje dwukrotne drażnienie receptorów, umożliwiając tym samym widzenie w niemal zupełnej ciemności. Znajdujące się w nabłonku kryształki guaniny wywołują w nocy efekt świecenia oczu. Nabłonek barwnikowy jest szczególnie rozbudowany u zwierząt o aktywności nocnej.
Ciało rzęskowe leży między przednim brzegiem naczyniówki właściwej i częścią obwodową tęczówki. Ma kształt pierścienia. Między ciałem rzęskowym a brzegiem soczewki przebiegają cienkie włókienka tworzące więzadło rzęskowe, które utrzymuje soczewkę w starym położeniu. Warstwę dośrodkową ciała rzęskowego tworzy część rzęskowa siatkówki ślepej, zawierająca komórki barwnikowe.
Tęczówka jest przednią częścią błony naczyniowej. Ma kształt krążka, który częścią obwodową przechodzi w ciało rzęskowe, a wolnym pośrodku brzegiem ogranicza otwór źrenicy. Mięśnie tęczówki powodują zwieranie i rozszerzanie źrenicy, przez którą do gałki ocznej dociera światło. Kształt źrenicy wykazuje dużą różnorodność. Źrenica kolista występuje u ptaków i wielu ssaków, kształt pionowego owalu ma u ryb spodoustych, niektórych płazów, gadów i ssaków drapieżnych, u większości płazów natomiast oraz u ssaków kopytnych i waleni jest owalną szczeliną ustawioną poziomo. Wewnętrzną warstwę tęczówki tworzy nabłonek barwnikowy, który jest przedłużeniem warstwy barwnikowej siatkówki, oraz siatkówka właściwa, zwana częścią tęczówkową siatkówki. Barwa tęczówki („barwa oczu”) zależy od ilości, rozmieszczenia i jakości barwnika. Różową barwę tęczówki zwierząt albinotycznych wywołuje przeświecająca krew, co związane jest z brakiem barwnika.

Upierzenie sów jest niezwykle miękkie i puszyste, dlatego wyglą­dają one na duże ptaki. Dzięki obfitemu upierzeniu, a w szczególności niemałym lotkom i sterówkom, ciężar ich ciała w stosunku do powierz­chni skrzydeł jest nieznaczny. Nogi i palce sowy są również upierzone, zwykle na całej długości, aż do pazurów. Każde pióro pokryte jest pu­szkiem, który tłumi szmery, dlatego sowy lecą niemal bezgłośnie. Ich lot nie zagłusza im najcichszych dźwięków, a więc pozwala między in­nymi na zbliżenie się do ostrożnej zdobyczy.

Owady, sowy.

Polecamy rybki akwariowe – zwierzęta w Twoim domu!